Tag: sastra Jawa

  • Dari Warisan Sultan Agung, Dosen FISIP UNNES Temukan Nilai Kolaborasi dalam Sastra Gendhing

    Dari Warisan Sultan Agung, Dosen FISIP UNNES Temukan Nilai Kolaborasi dalam Sastra Gendhing

    Di tengah perubahan kehidupan sosial yang semakin dinamis pada abad ke-21, kemampuan masyarakat untuk bekerja sama, saling menghargai, dan menjaga keharmonisan menjadi semakin penting.

    Kemajuan teknologi memang memudahkan komunikasi dan aktivitas sehari-hari, namun perubahan tersebut juga memunculkan tantangan baru dalam membangun relasi sosial yang sehat.

    Dalam situasi itu, warisan pemikiran Nusantara dapat menjadi sumber pembelajaran untuk menemukan kembali nilai-nilai kehidupan bersama yang relevan dengan kondisi saat ini.

    Salah satu warisan tersebut adalah Sastra Gendhing, karya yang dikaitkan dengan Sultan Agung Hanyakrakusuma.

    Nilai-nilai di dalamnya dikaji oleh Khoirul Anwar, S.Pd., M.Pd., Dosen FISIP Universitas Negeri Semarang (UNNES), untuk melihat relevansinya dengan kehidupan sosial masyarakat kontemporer.

    Dalam proses kajiannya, Khoirul melibatkan KGPH Puger, putra PB XII sekaligus budayawan Karaton Kasunanan Surakarta Hadiningrat.

    Keterlibatan budayawan tersebut menjadi bagian dari upaya memperluas perspektif dalam membaca Sastra Gendhing, tidak hanya berdasarkan teks, tetapi juga dengan mempertimbangkan latar belakang kebudayaan Jawa yang melingkupinya.

    Kajian dari sudut pandang sosial-humaniora itu menemukan bahwa Sastra Gendhing tidak hanya berbicara mengenai persoalan filosofis dan spiritual.

    Karya tersebut juga memuat gagasan tentang bagaimana manusia menjalani kehidupan bersama, membangun hubungan dengan sesama, serta menjaga keseimbangan dalam lingkungan sosial.

    Dari pembacaan tersebut, muncul pemahaman bahwa ajaran dalam Sastra Gendhing memiliki keterkaitan dengan etika kehidupan bersama, khususnya mengenai semangat gotong royong.

    Nilai ini menempatkan kepentingan bersama, tanggung jawab, dan keharmonisan sebagai bagian penting dalam membangun kehidupan sosial.

    Perspektif tersebut dinilai masih relevan dengan kebutuhan masyarakat saat ini.

    Kehidupan abad ke-21 menuntut setiap individu tidak hanya memiliki kemampuan personal, tetapi juga kecakapan untuk berkomunikasi, bernegosiasi, bekerja dalam tim, menghormati perbedaan, serta mengambil tanggung jawab dalam lingkungan sosial.

    Semangat yang tercermin dalam Sastra Gendhing menunjukkan bahwa terciptanya kehidupan yang harmonis membutuhkan kemauan untuk saling memahami dan menempatkan kepentingan bersama di atas kepentingan pribadi.

    Nilai tersebut dapat menjadi salah satu pijakan dalam membangun karakter masyarakat yang mampu berkolaborasi di tengah perubahan zaman.

    Khoirul Anwar menilai, mempelajari Sastra Gendhing tidak cukup hanya dengan menempatkannya sebagai peninggalan masa lalu yang perlu dilestarikan.

    Kandungan nilai di dalamnya perlu terus dibaca dan dikaitkan dengan persoalan kehidupan masyarakat masa kini.

    Menurutnya, semangat kebersamaan, gotong royong, penghormatan terhadap sesama, dan upaya menjaga harmoni merupakan nilai yang tidak kehilangan relevansinya meskipun pola kehidupan masyarakat terus berubah.

    Karena itu, karya-karya intelektual Nusantara dapat diperlakukan sebagai sumber pengetahuan yang masih dapat diajak berdialog dengan persoalan sosial di era modern.

    Kajian tersebut sekaligus membuka peluang bagi penelitian lebih lanjut terhadap berbagai karya pemikiran Nusantara dengan menggunakan pendekatan lintas disiplin.

    Pendekatan semacam ini memungkinkan warisan intelektual masa lalu tidak hanya dipahami dari sisi sejarah dan budaya, tetapi juga dikaji berdasarkan relevansinya terhadap kebutuhan masyarakat sekarang.

    Di sisi lain, generasi muda diharapkan tidak semakin jauh dari warisan pemikiran para intelektual Nusantara.

    Berbagai karya tersebut dapat menjadi sumber pembelajaran mengenai nilai kehidupan, sekaligus ruang untuk memahami bagaimana gagasan masa lalu dapat diterapkan dan dimaknai kembali sesuai tantangan zaman.

    Melalui pembacaan kembali terhadap Sastra Gendhing, warisan pemikiran Sultan Agung tidak berhenti sebagai bagian dari sejarah kebudayaan Jawa.

    Nilai-nilai di dalamnya dapat terus dihidupkan sebagai bahan refleksi untuk membangun masyarakat yang memiliki semangat gotong royong, mampu berkolaborasi, menghargai perbedaan, dan menjaga keharmonisan kehidupan bersama. (Miskawi)

  • Wong Sing Nulis Geguritan Diarani?

    Wong Sing Nulis Geguritan Diarani?

    Wong sing nulis geguritan diarani penggurit utawa panggegurit.

    Penggurit iku istilah sing asale saka tembung “gurit” (geguritan), kang artine puisi utawa tembang ing basa Jawa, lan ditambahi imbuhan “pe-” kang nuduhake pelaku.

    Dadi,

    Penggurit = wong sing nggawe utawa nulis geguritan.

    Uga bisa disebut pujangga Jawa, khususé sing nyipta geguritan.

    Conto ing ukara:
    Rong penggurit enom saka sekolah menengah iku menang lomba geguritan tingkat provinsi.

    Ing jagad sastra Jawa, ana macem-macem jinis karya tulis sing ngandhut kaendahan basa lan rasa.

    Salah sijine yaiku geguritan, yaiku puisi Jawa sing ditulis nganggo aturan tartamtu, kaya guru lagu lan guru wilangan.

    Geguritan ora mung nyenengake kanggo diwaca, nanging uga dadi sarana kanggo ngungkapake rasa, pikiran, lan pandangan urip. Nanging, apa jenenge wong sing nulis geguritan?

    Wong sing nulis geguritan diarani penggurit. Tembung “penggurit” asalé saka tembung dasar “gurit” sing artiné geguritan, lan diimbuhi “pe-” kanggo nunjukaké pelaku tumindak.

    Dadi, penggurit iku wong kang nggawe utawa nyipta geguritan. Ing konteks liyane, ana uga sing nyebut panggegurit, sing artine padha, nanging luwih arang dienggo.

    Penggurit iku ora mung sekadar nulis tembung, nanging uga ngrasa, milih diksi (tembung) sing endah, lan nyawijèkaké unsur budaya Jawa menyang saben larik.

    Geguritan bisa ngetokake tema katresnan, alam, kahanan sosial, utawa pepeling urip.

    Mula, dadi penggurit ora gampang, amarga butuh pangrasa lan pamahaman sastra Jawa sing jero.

    Ing jaman saiki, penggurit enom wiwit bermunculan saka sekolah-sekolah lan komunitas sastra.

    Geguritan ora mung ditulis nganggo aturan klasik, nanging uga dikembangaké nganggo gaya modhèren sing luwih bebas.

    Nanging, esensiné tetep padha: ngungkapake rasa nganggo tembung-tembung kang endah lan maknawi.

    Mula saka kuwi, penggurit iku peran penting ing pelestarian sastra Jawa. Karya-karya penggurit bisa dadi warisan budaya sing nyambungaké generasi lawas karo generasi anyar liwat tembung.

  • Jlentrehna Carane Nulis Geguritan sing Apik lan Nduweni Rasa

    Jlentrehna Carane Nulis Geguritan sing Apik lan Nduweni Rasa

    Geguritan iku salah siji wujud karya sastra Jawa kang diwujudake ing wangun puisi.

    Beda karo puisi umum, geguritan nduweni pakem lan aturan kang luwih khas, utamane ing bab basa, guru lagu, guru wilangan, lan rasa.

    Nanging, geguritan jaman saiki uga luwih bebas, bisa nggunakake basa campuran (krama lan ngoko alus), lan ora sok-sokan manut aturan kaku.

    Geguritan bisa nggambarake rasa tresna, kabungahan, kedukaan, nganti kritik sosial.

    Supaya bisa nulis geguritan sing becik lan nyentuh, ana sawetara langkah kang bisa ditindakake:

    1. Nemtokake Tema

    Tahap sepisanan yaiku nemtokake tema. Tema geguritan iku dhasar saka isine. Bisa milih tema apa wae, kaya:

    • Katresnan
    • Alam
    • Kasangsaran
    • Pangarep-arep
    • Kahanan masyarakat
    • Lelakon urip

    Contone, yen temane “katresnan”, geguritan bisa nggambarake rasa rindu marang kekasih, utawa rasa tresna marang ibu.

    2. Ngolah Rasa lan Gagasan

    Sadurunge nulis, kudu ngolah rasa lan gagasan dhisik. Geguritan sing apik iku bisa ngrasakake lan nyalurake rasa penulis marang pembaca.

    Tulis gagasan utawa rasa sing arep dituduhake. Bisa digambarake nganggo tembung kiasan, simbol, utawa lambang-lambang alam.

    Contone:

    • “Kembang mawar mekar ning wengi” bisa dadi simbol rasa tresna sing diam-diam.
    • “Lintang-lintang ilang saka langit” bisa dadi lambang rasa kelangan.

    3. Ngrancang Struktur: Guru Lagu lan Guru Wilangan

    Geguritan tradisional nduweni guru lagu lan guru wilangan, yaiku aturan jumlah wanda (suku kata) saben larik lan vokal pungkasan saben larik. Contone:

    • Guru wilangan: 8
    • Guru lagu: a

    Tuladha:

    Sasangka lintang katon sumunar (10a)
    Angin semilir nyentuh rasa (9a)
    Nggawa kangen kang anglarani (9i)
    Ati njerit ora kocap (8a)

    Nanging saiki, akeh geguritan modhèren sing luwih bebas, ora mesti manut pakem guru wilangan lan guru lagu. Sing penting, isine jero lan nduweni irama utawa irah-irahan rasa.

    4. Milih Tembung Sing Apik lan Gambar Basa

    Geguritan butuh tembung-tembung kang endah, ora langsung to the point, nanging migunakake gaya basa, kaya:

    • Paribasan (kaya: “ati remuk”, “mripat murub”)
    • Tembung kiasan (kaya: “lintang dadi saksi”, “rembulan ngambang rasa”)
    • Personifikasi (kayata: “kembang nangis”, “angin nyisik ati”)
    • Pilihan tembung kudu halus, sastra, lan bisa nyentuh rasa pembaca

    5. Nulis Geguritan

    Sawise kabeh disiapake, miwiti nulis geguritan. Tulis geguritan nganggo struktur sing wis dirancang.

    Nulis geguritan kudu kanthi rasa lan ketenangan. Aja kesusu. Waca maneh saben larik, rasakna apa wis pas karo temane lan gagasan utama.

    Tuladha geguritan cekak:

    Rinonce swara wengi
    Ngumandhang ing ati sunyi
    Saka kadohaning kowe
    Rasa tansah ora sepi

    Geguritan iku ora mung soal ukara sing apik, nanging uga kudu nduweni rasa, irama, lan makna.

    6. Macakake Lan Revisi

    Sawise rampung nulis, maca maneh geguritanmu kanthi banter. Rasakna iramane, tembunge, lan maknane. Apa ana ukara kang bisa luwih endah?

    Apa ana tembung sing kasar utawa kurang pas? Yen perlu, revisi kanggo nambah rasa lan keapikan.

    7. Judhul Lan Pesan Geguritan

    Wenehana judhul sing cocok lan nyemek makna saka geguritan. Judhul kudu menggambarkan isi utawa tema utama geguritanmu.

    Uga priksa manawa geguritanmu nyalurake pesan moral utawa rasa pribadi sing bisa dirasakake wong liya.